در «کردستان»، به رقص های محلی «هه لپه رکه» می گویند. هه لپه رکه یا همان رقص کردی، از واژه کردی «هه لپه ر» به معنی جست و خیز و پرواز کردن آمده است. رقص کردی، دست جمعی اجرا می شود و مجموع این رقصها را «چُوپی» می گویند.
«عطا»، ۳۲ ساله، که بیشتر از ۱۴ سال است به صورت عملی و تئوری، در مورد رقص های کردی تحقیق می کند این را می گوید. او با آوردن نمونه ای از رقص کردی به نام «هه وشاری»، قدمت رقص کردی را بین سه تا چهار هزار سال می داند.
در رقص های کردی، نفر اول «سه رچوپی»، نفر دوم «بِن چوپی» و از نفر سوم به بعد، «گاوانی» محسوب میشوند.
سه رچوپی، حرکت دست ها، پاها و شانه ها را همراه با دستمالی که در دست دارد، لحظه به لحظه با ریتم موسیقی تنظیم می کند. کوچک ترین اشتباهی در حرکت افراد رقصنده و مخصوصاً سه رچوپی، همه حرکات ریتمیک و منظم رقصندگان را برهم می زند.
از حدود ۱۲۰ مدل رقص کردی که وجود دارد کردهای «شِکاک»، که منطقه «ارومیه» و «کردستان ترکیه» را در بر می گیرد، دارای بیشترین و متنوع ترین رقص های کردی هستند. تعداد رقص های این مناطق، بیشتر از ۷۰ مدل است؛ که در نوع خود بی همتاست.
در منطقه «موکریان» (شهرهای جنوبی آذربایجان غربی)، بیشتر از ۱۰ مدل رقص کردی داریم و در منطقه «اورامانات»، «ایلام»، «کرمانشاه» و استان کردستان نیز۴۰ تا ۴۵ مدل را اجرا میکنند.
از میان این همه مدل رقص های فولکلوریک منطقه کردستان، تنها تعداد محدودی از آن ها عمومیت دارد و بقیه فقط در کلاس های رقص اجرا می شود. عطا با ابراز تاسف می گوید که نبود یک مکان آکادمیک و هنری باعث شده که مردم این رقص ها را به فراموشی سپرده و به درستی آن را اجرا نکنند. البته او می افزاید که خوشبختانه این مشکل در «کردستان عراق» با کمک دولت حل شده است و تلاش برای حفظ فرهنگ و هنر فولکلوریک کردستان، در تمام سطوح ادامه دارد.
نیایش با خدا
در گذشته ها، رقص کردی، در زمان برگزاری آیینها و نیایش های مذهبی، شروع جنگ و بازگشت از آن، ارتباط با خدا، برداشت محصولات کشاورزی و برای بیان احساسات و انرژی درونی انسان اجرا می شد. همین عوامل، باعث تنوع در شکلگیری رقص کردی شده و اساس آن را می توان الهامی از طبیعت کوهستانی منطقه و دره های پرفراز و نشیب آن دانست.
در گذشته های دور، هر مدل از رقص های کردی را بر اساس موقعیت زمانی و فلسفه وجودی آن، اجرا می کردند. برای مثال، یکی از رقص های کردی که در موقع شیون و عزاداری در «ایلام» اجرا می شد «چه مه رچوپی» یا «چه مه ری» بود؛ که سالهاست اجرا نمی شود.
این نوع رقص، شکل حلقوی دارد و زن و مرد در اجرای مراسم سوگواری شرکت داشتند؛ و آن را با ساز و دهل اجرا می کردند. مردهای کرد پیراهن آبی می پوشیدند و در گرماگرم عزاداری سرود می خواندند.
چه پی، رقص مشترک
در عروسی های مناطق «موکریان» (شهرهای جنوب آذربایجان غربی)، برای شروع مراسم عروسی، رقص «داغه» را اجرا می کنند. اگر چه این نوع رقص مخصوص مناطق ارومیه و کردستان ترکیه است، ولی به دلیل ریتم نسبتاً ملایم و زیبایی اجرای آن، محبوبیت زیادی در بین مردم و مخصوصاً جوان ها دارد.
در این نوع رقص، دخترها و پسرها، یک در میان انگشت کوچک یکدیگر را -در حالی که هر دو دستشان را بالا نگه داشتهاند- گرفته و پاشنه پای چپ را به آهستگی به زمین می زنند؛ بعد پای چپ را به حالت اول برگردانده و سه بار پنجه پای راست را به صورت خیلی آهسته و ریتمیک، به زمین می زنند. سپس ۹۰ درجه چرخیده و در همان حال پای چپ را بلند کرده و این کار ادامه پیدا می کند.
هر منطقه از کردستان، مانند زبان کردی که دارای لهجه های مختلفی است، رقص های مخصوص به خود را دارد؛ ولی هه لپه رین «چهپی»، یکی از مشهورترین رقص های کردی است که نوعی رقص مشترک بین اکثر مناطق کردستان است و در بیشتر عروسی ها آن را اجرا می کنند.
چه پی، در زبان فارسی به معنای «چپ» میباشد. فلسفه این رقص قوت بخشیدن به قسمت چپ بدن است، چرا که معمولاً قسمت چپ بدن در انجام امور روزمره نقش کمتری داشته و به مرور زمان تنبل میشود. به همین منظور در رقص «چه پی»، پای چپ، نقش اساسی را اجرا کرده و کل فشار بدن روی آن است.
دستمال سه رچوپی
از حدود ۲۰ سال پیش، در بیشتر عروسی ها، رسم نمادین گرفتن «دستمال سه رچوپی» به نوبت و با رعایت سن و سال طرف، روز به روز کمرنگ تر شده و هر کسی در هر سنی می تواند این نقش را به عهده بگیرد.
در اکثر عروسی های کردستان، این جمله «مهمانان گرامی، لطفاً دستمال سه رچوپی را سریع عوض نکنید، تا سه رچوپی حداقل یک دور کامل را بزند و بعد آن را از دستش بگیرید»، بارها از طرف گروه موسیقی از بلندگوها پخش می شود که برای برهم نخوردن نظم عروسی و به تقاضای یکی از اعضای فامیل عروس و داماد به گروه های موزیک گفته شده و آن ها هم از طریق بلندگو به مردم تذکر میدهند.
این مسئله نشان می دهد که مردم، الان هم بعد از سال ها اهمیت زیادی به سه رچوپی می دهند. عطا در این مورد میگوید: «در زمان های گذشته، سه رچوپی کش، سرشناسترین فرد منطقه، و جزو خانها و آقاها بوده است. وقتی نفر اول گروه رقصندگان خسته می شد، فقط فردی که مهمان مراسم عروسی بوده، افراد خِبره، و زن ها می توانستد عهدهدار رهبری گروه رقصندگان باشند و دستمال را از نفر اول بگیرد.»
«آمنه»، ۵۶ ساله، که به گفته خود بیش از ۱۰ سال است به دلیل درد پاهایش نمی تواند کردی برقصد می گوید: «قدیما، فقط افراد مسن و کسایی که تو سه رچوپی، خبره بودند نقش رهبری رقصندگان را بر عهده می گرفتند. ولی جوونهای امروزی، شدن همه کاره عروسی ها و بدون هیچ گونه احترامی، دستمال سه رچوپی را از افراد مسنتر میگیرند.»
اما «سَیران»، دختر ۲۸ ساله نظر دیگری دارد: «زمان خانها و آغاها به سر رسیده، هر کی دوست داشته باشه می تونه سه رچوپی رو بگیره؛ رقصیدن که بزرگ و کوچیک سرش نمی شه!» ولی او در ادامه حرف هایش تاکید می کند که اگر کسی، طرز درست گرفتن دستمال سه رچوپی را بلد نباشد، بهتر است آن را به فرد دیگری بدهد.
منابع: خسرو سینا، کارشناس ارشد تئاتر
با همکاری «عطا روشنزاده» و «زانا حیدر پور»، سرپرست گروه رقص «هه رمان»