«آن قدر امضا کردم که امضایم فراموشم شد.» این آخرین جمله «عباس کاتوزیان»، نقاشی که پس از ۹ سال تاخیر، نمایشگاهی انفرادی در فرهنگسرای نیاوران برگزار کرد است در حالي كه همزمان با برپایی نمایشگاه از دنیا رفت.
پیکر این استاد نقاشی، دیروز چهارشنبه ۲۸ فروردین پس از پنج روز تاخیر از «خانه هنرمندان ایران» به سوی قطعه هنرمندان حرکت داده و در قطعه هنرمندان «بهشت زهرا» به خاک سپرده شد.
مدیران فرهنگی شهر تهران، مسئولان وزارت ارشاد و جمعی از هنرمندان با شرکت در مراسم خاکسپاری عباس کاتوزیان به خانواده و دوستداران او تسلیت گفته و به توصیف وی پرداختند.
استقبال غیر منتظره
نمایشگاه کاتوزیان در حالی در «فرهنگسرای نیاوران» افتتاح شد که به گفته یکی از مسئولان فرهنگسرا، بر خلاف معمول بیش از سه هزار نفر در مراسم افتتاحیه اش شرکت داشته اند. این در حالی ست که به طور معمول تنها حدود یک سوم از این جمعیت در افتتاحیه های متنوع این نگارخانه شرکت می کنند.
نزدیکان این نقاش رئالیست می گویند استقبال مردم چنان برایش غیره منتظره بود که با خوشحالی تکرار می کرد: «هنوز مردم من را دوست دارند.»
این استقبال برای نقاش رئالسیت ایرانی بسیار شگفت انگیز بود چراکه به گفته «حمید نیکو سرشت» یکی از شاگردانش، او انتظار نداشت پس از آخرین نمایشگاهی که ۹ سال پیش در فرهنگسرای نیاوران برگزار کرده بود مردم با این شور و هیجان به بازدید آثارش بیایند: «همه چیز خوب پیش رفت در روز افتتاحیه حس می کردیم که ایشان از شوق برگزاری نمایشگاه بیست سال جوان تر شده اند.»
او می گوید: «با توجه به این که در سال های اخیر به حدی گوشه نشین شده بودند که تنها عده ای خاص را به شاگردی می پذیرفتند در روز افتتاحیه توجه مردم برایشان غیر قابل پیش بینی بود.»
یکی از مسئولان برپایی نمایشگاه نیز می گوید که از عباس کاتوزیان شنیده دو نمایشگاه بیش از همه برایش خاطره انگیز بوده یکی آنکه در سال ۱۳۵۲ به همراه استاد «کمال الملک» در «موزه مجلس» برگزار کرد و دیگری همین نمایشگاه که در آخرین روزهای زندگی ایشان افتتاح شد.
کسانی که بیش از همه کاتوزیان را می شناختند همگی در یک موضوع اشتراک نظر دارند و آن هم سحرخیزی و ورزش مداوم این هنرمند بود. «مرجان شوشتریان»، یکی از شاگردان او می گوید: «استاد هر روز پس از ورزش نقاشی می کرد.»
حاصل این نقاشی کردن های مداوم بیش از ششصد اثر است که کاتوزیان هرگز حاضر به فروش شان نشد. تنها تعدادی کتاب از این مجموعه آثار چاپ کرد که در هیچ یک حتی یک بیوگرافی مفصل از خود منتشر نکرده است.
کاتوزیان ۸۵ سال پیش در تهران متولد شد و چنان که خود او یادآور شده است همواره از زمانی که به یاد دارد نقاشی کرده : «همیشه در تار و پود طراحی تلاش کردم و غرق رنگ ها بوده ام.»
یکی از آخرین آثاری که کاتوزیان خلق کرد یک چهره نگاری از خود بود که در سال ۸۶ رنگ گذاری آن را به پایان رسانده است اما حال این اثر با روبان سیاه برای عزاداری آماده شده و به رسم معمول، پشت میزی برای سرو خرمای نارگیل پاشیده شده و حلوای عزاداری قرار گرفته است، این نخستین تابلویی است که تا سوم اردیبهشت در نگارخانه فرهنگسرای نیاوران به چشم می خورد.
در میان صد و هشت اثری که کاتوزیان در فرهنگسرای نیاوران به نمایش گذاشته است در بسیاری از آثار، چهره پیرمردی به چشم می خورد که نقاش چهره او را در قالب های مختلف به تصویر کشیده است. گاهی در لباس «زرتشت»، گاه در لباس «موسی»، گاهی در چهره پیرمردی فقیر و گاه چهره ای دیگر، به گفته شوشتریان این هنرمند نقاش هر تابلو را بر اساس حال و هوای خود اثر خلق می کرد، به همین دلیل در هر اثر شیوه و سبک متفاوتی را برای رنگ گذاری و طراحی آن انتخاب کرده است تا جایی که حتی گاه آن ها را با ظاهری نیمه تمام رها می کرد.
به گفته او، کاتوزیان به ایران بسیار علاقه داشت و هرگز به مهاجرت و یا برگزاری نمایشگاه و فروش آثارش در خارج از کشور راضی نشد. به همین دلیل سال های آخر عمرش را دور از خانواده و به تنهایی در منزل شخصی اش گذراند.
کاتوزیان در آخرین گفتگویی که با روابط عمومی فرهنگسرای نیاوران داشته درباره همین موضوع گفته است: «عشق من ایران و آیین ها و سنت های این سرزمین کهن است. تاریخ حفظ استقلال این سرزمین را سعی کرده ام عاشقانه بر بوم های نقاشی ام روایت کنم.»
شاید به همین دلیل است که او تمایلی به فروش آثارش نشان نمی داد و سعی داشت که آنها را در موزه ای که قرار بود در منزل شخصی اش بسازد نمایش دهد.
این نقاش برای خلق آثارش از هر مدل به گونه ای استفاده می کرد که خود می خواست. به عنوان نمونه، برای کشیدن تابلوهایی مانند زرتشت و یا موسی از پیرمردی به نام «بهلول» کمک می گرفت اما تنها از چهره و آناتومی بدن او در نقاشی سود می جست و طراحی لباس و حال و هوای اثر را آنگونه که در ذهن می پروراند ترسیم می کرد.
یا حتی آن جا که تابلویی مانند «خرمشهر» را خلق کرده شیوه رنگ گذاری ها با تابلویی مانند «دختر لر» کاملا متفاوت است.
او نه تنها از بهلول بلکه از هر مدلی آن گونه که خود می خواست استفاده کرده است، برای کشیدن تابلوی دختر لر و یا دختر کرد و دیگر تابلو هایش نیز تنها از چهره و آناتومی بدن مدل های آن ها سود می جسته است.
از جمله دیگر آثاری که در دیوارهای نگارخانه نیاوران به نمایش درآمده، آثاری است که او برای به تصویر کشیدن دلاوری ها، حماسه ها، پیروزی ها، شکست ها، دردها، سرور و چهره فرهیختگان ایران در پنجاه سال اخیر خلق کرده است. چهره فرهیختگانی مانند شهریار و تصاویر دردناکی مانند چهره مبتلایان به اعتیاد مواد مخدر از نمونه های آن هستند.
به گفته مسئولان فرهنگسرای نیاوران، رایزنی های برگزاری آخرین نمایشگاه از اواخر سال ۸۵ آغاز شد اما با توجه به این که شرایط برگزاری برای فرهنگسرا و استاد فراهم نبود برگزاری آن به سال ۸۷ موکول شد.
افتتاح این نمایشگاه که با هدف تجلیل از مقام هنری عباس کاتوزیان برگزار گردید با فوت او همراه شد اما به گفته شوشتریان که در سال های اخیر یکی از معدود افرادی است که با کاتوزیان در رابطه بود، این نمایشگاه باعث شد تا کاتوزیان با آرامش خاطر از دنیا برود.
عباس کاتوزیان، هنرجوی «هنرستان کمال الملک» بود و خود در سال ۱۳۲۲ نایب رییس این هنرستان شد. او تنها نقاش ایرانی است که آثارش به همراه آثار استاد کمال الملک در مجلس شورای ملی به نمایش در آمد.
او پنج نمایشگاه در آمریکا، دو نمایشگاه در پاریس، یک نمایشگاه در لندن، ۲۷ نمایشگاه انفرادی در تهران و ۹ نمایشگاه در آبادان برپا کرده است.
برخی از آثار او در موزه هایی مانند «موزه بوداپست»، «موزه سلطنتی اروپا»، «موزه آستان قدس رضوی» و بسیاری از موزه های دیگر به یادگار مانده است.
مراسم یادبود او، ساعت پنج عصر پنجشنبه ۲۹ فروردین در نگارخانه اصلی فرهنگسرای نیاوران برپا میشود که اکنون میزبان ۵۰ سال نقاشی های اوست.
به گزارش خبرگزاری مهر، در این مراسم که با حضور «محمدحسین ایمانی خوشخو» معاون هنری وزیر ارشاد، هنرمندان و هنردوستان برگزار خواهد شد، علاوه بر سخنرانی درباره این هنرمند و آثار ماندگار او، هنرمندان پیشکسوت و شاگردانش خاطراتی از زندهیاد کاتوزیان نقل میکنند.
شاید نخستين جمله این خاطرات همین باشد: «آنقدر امضا کردم که امضایم فراموشم شد.»