گزارش صوتی مصطفی قوانلو قاجار را بشنوید

محوطه باستانی تخت سلیمان در آذربایجان غربی به مساحت ۷۴ کیلومتر مربع چهارمین اثر تاریخی است که سکوت ۲۴ ساله ایران را در عرصه بین المللی شکست و در سال ۱۳۸۲ در فهرست آثار میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. این اثر تاریخی اکنون به یکی از جاذبه‏های گردشگری ایران تبدیل شده و هرساله گردشگران ایرانی و خارجی به اینجا می آیند. همچنین ازهنگامی که بخشهایی از این اثرجهانی مرمت شده و در فهرست آثار میراث جهانی به ثبت رسیده، دوباره اهمیت خود را میان زرتشیان به دست آورده است.

زرتشتیان ایرانی چند سالی که به طور دسته جمعی در کنار این دریاچه و در آتشکده آذرگشنسب برنامه اجرا می‏کنند. این مراسم ۲۲ شهریور هرسال برگزار می شود و به جشن شکرگذاری محصول مشهور است.

چگونه آتشکده آذرگشنسب تخت سلیمان شد

این محوطه تاریخی یادگاری از دوران ساسانی است. حمید معتمدی راهنمای گردشگران در محوطه تاریخی تخت سلیمان می‏گوید: آتشکده آذرگشنسب مهترین مکان مذهبی و سیاسی برای ساسانیان محسوب می شد و همان اهمیتی را که تخت جمشید برای هخامنشیان و کعبه برای مسلمانان دارد، برای آنها داشت. پس از جنبش مزدکیان، خسرو انوشیروان به عمران و آبادی این آتشکده همت گمارد و دین مزدی یسنا یا زرتشت را به عنوان دین رسمی کشور ایران (ایرنویج) اعلام کرد. به همین دلیل این مکان نماد اقتدار حکومت ساسانیان محسوب می شد. در زمان حمله رومیان به ایران در سال ۶۲۴ میلادی به ‌وسیله هراکلیوس آتشکده آذرگشسب غارت و ویران شد. پس از حمله رومی‏ها و در اواخر دوره ساسانیان با ورود اعراب به ایران سلسله ساسانیان منقرض شد. اعراب این مکان را به اشتباه مظهر کفر و آتش پرستی می‏دانستند.

این در حالی است که مزدی یسنا اولین دین رسمی موحد تاریخ بود. چند صد سال پس از ورود اسلام به ایران موبدان زرتشتی سعی داشتند که آتشکده آذرگشنسب را از تخریب دور نگه دارند، بنابراین باورهای مردمی را تقویت کردند و گفتند که اینجا آتشکده زرتشیان نیست بلکه تاج و تخت حضرت سلیمان است. رازآلود بودن دریاچه و عظمت بقایای بناهای دوره ساسانی این باور را تقویت کرد و باعث شد تا این محوطه تاریخی تخریب نشود. از سوی دیگر مردم محلی براساس افسانه‏ها از پرسه زدن در اطراف دریاچه و بناهای اطراف آن دروی می کردند تا آنکه مبادا تبدیل به سنگ نشوند.

 
آتشکده آذرگشسب مجموعه‌اى است مشتمل بر یک سالن مرکزى مربع شکل که گنبد بزرگ آجرى آن‌را پوشانده است. این نام در متون اوستایی، کتاب های تاریخ ایران قدیم و نوشته های مورخان یونانی، ارمنی و رومی بارها آمده است.

تخت سلیمان پایتخت ییلاقی ایلخانیان

راهنمای گردشگران سپس به بناهای ایلخانی محوطه تخت سلیمان اشاره می کند و می‏گوید: هفتصد سال پس از ورود اسلام به ایران، مغولان این سرزمین را عرصه تاخت و تاز قرار دادند. پس از آنکه نوادگان چنگیزخان حکومت ایلخانی را در ایران به وجود می‏آورند، آقا باباخان مغول تخت سلیمان را به عنوان پایتخت ییلاقی خود قرار داد و کاخ‏ها و عمارت های خود را در اینجا ساخت که اکنون نیز تالارشورا(تالارچهارستونه)، کاخ شکار، دوازده ضلعی و هشت ضلعی از بناهای شاخص دوره ایلخانی این محوطه است که بیشتر شبیه معماری شرق آسیاست. در زمان ایلخانیان دوباره این مکان اهمیت تاریخی خود را باز می‏یابد و تبدیل به یکی ازمهمترین مکانهای سیاسی دوره ایلخانی تبدیل می‏شود.

تخت سلیمان میراث جهانی شد

پس از ایلخانیان دوباره این مکان اهمیت خود را از دست می دهد و بیشتر عشایر و کوچ نشنیان از بقایای بناهای باقی مانده آن استفاده می کردند تا آنکه در دوره پهلوی موسسه باستانشناسی آلمان با وزارت فرهنگ ایران قراردادی برای مطالعه این محوطه تاریخی امضا کرد و به دنبال آن باستانشناسان سرشناسی همچون دکتر هرتسفلد، پروفسور رودلف نومان، رابرت کوبل برای مطالعه قدمت تاریخی تخت سلیمان به ایران می‏آیند.

یکی از کارهای شاخص آنها نصب داربست های آنهایی برای جلوگیری از تخریب و ریزش ایوان خسرو بود که این داربست‏های آهنی تا امروز نیز باقی مانده است. با ظهور انقلاب سال ۵۷ کارهای تحقیقاتی و مطالعاتی در این مکان متوقف می‏شود و پس از آن جنگ هشت ساله ایران و عراق به وقوع می پیوندد و کارهای جزئی برای حفظ و نگه داری از این مکان صورت می‏گیرد. تا آنکه در سال ۱۳۷۲ تخت سلیمان به عنوان یکی از ده پروژه بزرگ میراث فرهنگی انتخاب می‏شود و کار مرمت و بازپیرایی بناهای محوطه تاریخی تخت سلیمان انجام می‏پذیرد.

همچنین روند ثبت این مجموعه تاریخی در فهرست یونسکو از سال ۸۰ آغاز و در سال ۸۲ به نتیجه رسید. طی این مدت نمایندگانی از یونسکو و ایکوموس (شورای بین‌المللی ابنیه و بافت های تاریخی) از این مجموعه بازدید کردند ومقرر شد مدارک تاریخی این اثر به پاریس ارسال شود، تا آنکه تخت سلیمان به همراه محوطه تاریخی آن به عنوان اولین اثر پس از انقلاب ایران در فهرست آثار میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. ثبت تخت سلیمان به سکوت ۲۶ ساله ایران در سازمان یونسکو پایان داد. چه آنکه پیش از انقلاب ایران محوطه تاریخی تخت جمشید، چغازنیبل و نقش جهان در فهرست آثار جهانی به ثبت رسیده بود و اکنون ایران هفت اثر در فهرست آثار جهانی میراث فرهنگی دارد.

طی سال های اخیر کاوش های باستان شناسی در محوطه تاریخی تخت سلیمان اطلاعات تازه بسیاری را در اختیار کارشناسان قرار داده است. در آخرین کاوش های باستان شناسی دو محوطه مربوط به دوران پارینه سنگی شناسایی و مشخص شد. سامان حیدری پژوهشگر سازمان میراث فرهنگی که پژوهش هایی را در محوطه تخت سلیمان انجام داده می‏گوید: در جریان پژوهش های مربوط به دوران پارینه سنگی موفق به شناسایی دو محوطه باستانی شدیم که تخت سلیمان در وسط این دو محوطه قرار گرفته است. محوطه چال تپه، استقرارگاه موقت دوران پارینه سنگی میانی بوده و محوطه چخماق لی نیز با آثاری از کارگاه ابزارسازی در این محوطه شناسایی و کشف شد.

به گفته وی در چال تپه همه مراحل تولید مصنوعات سنگی شناسی شد که نشان می دهد مصنوعات سنگی در این محوطه تولید شده و مورد مصرف قرار می گرفته است. همچنین در محوطه چخماق لی، منابع سنگ و پراکندگی زیاد مصنوعات نشان می دهد که سنگ تخت سلیمان از این دو محوطه به دست می آمده است. این دو محوطه ۳ کیلومتر با یکدیگر فاصله داشته و هر کدام نیز به همین اندازه از تخت سلیمان فاصله گرفته اند. چال تپه در یک بخش فلاتی شکل و مشرف چشمه تخت سلیمان قرار دارد. به گفته حمید معتمدی کارشناس میراث فرهنگی هنوز بسیاری از مکان های مذهبی دوره ساسانی زیر خاک قرار دارند و کار مطالعاتی بر روی آنها ادامه دارد.

افسانه دیوهای تخت سلیمان

پس انقراض حکومت ایلخانی بیشتر عشایر به تخت سلیمان آمدوشد داشتند و از فضاهای مسقف اینجا در فصل تابستان استفاده می‏کردند اما پس از آنکه این مکان بر اثر گذشت سالهای متمادی مخروبه شد، مردم محلی نیز به اینجا رفت آمد نکردند. به گفته حمید معتمدی راهنمای گردشگران در محوطه تاریخی تخت سلیمان همین مسئله در رازآلود شدن و افسانه شدن این محوطه موثر بوده و افسانه‏های ساخته شده نیز در زمان صفویان تشدید شده است، مانند:

• در اطراف محوطه تاریخی تخت سلیمان تخت سنگ بزرگی وجود دارد که شبیه یک حیوان غول‏پیکر است. تصور عامه مردم محل آن است که اژدها به فرمان سلیمان نبی سنگ شده است. 
• بر بالای یکی از کوههای اطراف تخت سلیمان تخته سنگ های کوچکی وجود دارد که یک گله گوسفند به همراه صاحبش تبدیل به سنگ شده است. 
• در ۳ کیلومتری غرب تخت سلیمان، کوه مخروطی میان تهی وجود دارد که هزاران سال پیش به وجود آمده است. اهالی محل این کوه را زندان سلیمان یا زندان دیو می خوانند .آنها معتقدند که حضرت سلیمان دیوهایی را که از فرمانش سرپیچی می کردند در این کوه زندانی می کرده است. براساس این افسانه روزی یکی از دیوها که قصد فرار از این زندان را داشت، با زبان مشغول لیسیدن زنجیر در پایش می شود تا زنجیر را نازک کند. هنگامی که زنجیر پاره می شد، دیو هنگام فرار، به جای آن که «یا الله» بگوید، «یا داوود» می گفت و زنجیر دوباره کلفت می شد. 
• در اطراف کوه زندان سلیمان چشمه های آبگرم بسیاری وجود دارد که اهالی محلی معتقدند که وقتی دیوها در داخل این کوه‏ها ادرار می‏کنند، ادرار آنها به صورت آبگرم و بخار بیرون می آید.

دریاچه‏ راز آلود

اهالی منطقه تخت سلیمان معتقدند که در کف این دریاچه شهری پر از طلا وجود دارد و حضرت سلیمان گنج‏هایش را آنجا پنهان کرده است. به گفته حمید معتمدی چند نفر نیز با باور این افسانه قصد داشتند به کف دریاچه بروند اما هیچ وقت بازنگشتند تاکنون چندین غواص باستاشناس نیز سعی کرده‏اند که تا به کف این دریاچه برسند اما به علت عمق بیش از ۷۵ متری دریاچه و ته نشین شدن رسوبات معدنی هنگامی که غواص پایین می رود، رسوبات کف بالا می آیند و فضا را تاریک می‏کنند در نتیجه به علت تاریک شدن امکان نفوذ به کف دریاچه ممکن است. دریاچه تخت سلیمان با جود زمستانهای سرد منطقه تکاب دمایش همواره ثابت است و در تابستان و زمستان ۲۱ درجه سانتیگراد است. از این دریاچه چندین نهرآب سرازیر می‏شود که به طور میانگین ثانیه‏ای ۹۰لیترمی شود. آب این دریاچه از سفره‏های آب زیر زمینی که در کف دریاچه وجود دارد تامین می‏شود.

چگونه به تخت سلیمان برویم

تورهای طبیعت گردی با هزینه بین ۷۰ تا ۸۰ هزارتومان شما را به تخت سلیمان می برند. اما اگر قصد دارید شخصا به این مکان تاریخی بروید فصل بهار تا اوائل پاییز بهترین زمان سفر است. تخت سلیمان در ۳۵ کیلومتری شهرستان تکاب و در ۱۵۰ کیلومتری شهر زنجان واقع شده است. راه منتهی به تخت سلیمان آسفالته است اما گردنه های مارپیچ آن را نباید از نظر دور داشت. بهتر است صبح زود به تخت سلمان بروید و قبل از غروب آفتاب، به زنجان و یا تکاب مراجعت کنید. اما اگر می خواهید چادر بزنید، بیرون محوطه تخت سلیمان امکانپذیر است. بارانی، بادگیر، ملحفه، لباسهای گرم، چراغ قوه از جمله وسال مورد نیاز در هنگام . اقامت کنار محوطه تاریخی تخت سلیمان است.