امام جمعه ها، روحانیان، طلبه ها و منجمان آماتور شاگردان و شرکت کنندگان در کلاس های آموزش رصد هلال ماه هستند که تب آن این روزها در ایران داغ شده است.

طی دو، سه سال گذشته و با توجه به حساسیت رصد هلال ماه برای اعلام برخی مراسم مذهبی مثل عید فطر و یا شروع ماه رمضان و همچنین بروز برخی اختلاف ها بین فقها در مورد اعلام زمان رصد، دوره های آموزش رصد هلال ماه در ایران گسترش بسیار یافته است.

هلال ماه، نخ باریکی است که در آسمان شب های اول ماه های قمری نمایان می شود. دیدن این هلال نشان گر آغاز و یا پایان یک ماه قمری است و بسیاری به دنبال دیدن یا در اصطلاح «رویت» آن هستند.

مرتضی، طلبه جوانی که از قم برای شرکت در سومین همایش رصد هلال ماه به تهران آمده، می گوید: «شکر خدا، دین اسلام در ارتباط با نجوم منحصر به فرد است. ۴۰۰ آیه قرآن و بسیاری از واجبات مثل نماز و روزه ارتباط مستقیمی با بحث های نجومی به خصوص رصد هلال ماه و ماه دارد پس من هم با شرکت در کلاس ها قصد دارم یاد بگیرم که چگونه هلال ماه را رصد کنم.»

او می گوید: «دیدن هلال ماه با تلسکوب و وسایل نجومی و جستجوی آن در آسمان و رفتن به مناطق مختلف و دور افتاده برای رصد، بسیار هیجان انگیز و ماجراجویانه است.»

کلاس های آموزش رصد هلال ماه در بسیاری از مراکز دینی و انجمن های نجومی کشور مثل شاه عبدالعظیم در شهر ری در جنوب تهران، موسسه الهادی در قم زیر نظر آیت الله مکارم شیرازی، مرکز پژوهش های فلکی-نجومی در قم زیر نظر دفتر آیت الله سیستانی و بسیاری از انجمن های نجوم در بیشتر استان های کشور برگزار می شود.

تب داغ داغ

تب برگزاری این کلاس ها به گفته سید رضا اصفهانی، یکی از مسئولان مرکز پژوهش های فلکی-نجومی در قم «داغ داغ» است. او می گوید:«طی دو سال گذشته بیش از سه هزار نفر در شهر قم با شرکت در کلاس های کوتاه مدت، آموزش های ابتدایی رصد هلال ماه را گذرانده اند و بیش از ۲۰۰ نفر آموزش های بسیار تخصصی را دیده اند که بیش از نیمی از آن ها را روحانیون و طلبه ها تشکیل می داده اند.»

او می گوید برخی از این طلبه ها تا جایی در کار خود موفق بوده اند که تحقیقات زیادی را هم در کلاس های حوزوی در مورد رصد هلال ارائه داده اند.

 
عکس از فارس نیوز

کلاس های رصد هلال ماه نسبت به نوع و گستردگی آموزش ها از یک روز تا یک هفته به طول می انجامند. و معمولا شاگردان آن ها طیف وسیعی هستند که از روحانیان ۵۰، ۶۰ ساله تا کودکان ۱۰، ۱۲ ساله را در بر می گیرند که هر یک، بین دو هزار تا ۱۰ هزار تومان پول پرداختی می کنند. البته برخی از کلاس های آموزش رصد هلال ماه هم به خصوص برای امامان جمعه سراسر کشور و طلبه ها به صورت رایگان برگزار می شود.

به گفته سید علی میرسالاری، استاد رصد هلال ماه که خود هم روحانی است و در پایه ۹ حوزه در قم تحصیل می کند (معادل فوق لیسانس) کلاس های آموزش رصد هلال از مباحث اولیه مثل تعریف هلال ماه شروع و تا روش و نحوه دیدن هلال، روش های نوشتن گزارش رصد، پیدا کردن نقاط مناسب برای رصد، آموزش نرم افزار های لازم برای رصد، کار با ابزارهای رصدی و مسائل فقهی رصد هلال ماه ادامه پیدا می کند.

جزوه های آموزشی رصد هلال ماه

در این کلاس ها هم درست مثل تمام کلاس های دیگر و به خصوص کلاس های کنکور، جزوه هایی هم بین شاگردان پخش می شود تا به توانند به صورت جمع بندی شده درس های آموزش داده شده را یاد بگیرند و در صورت لزوم در زمان انجام عملی رصد از این جزوه  ها استفاده کنند.

خیلی از این جزوه ها که بین ۳۰ تا ۴۰ صفحه هستند به صورت شخصی توسط استادان در قالب سی دی ، پاور پوینت و یا صفحات کپی شده در اختیار علاقه مندان قرار می گیرد. 

میرسالاری یکی از استادانی است که جزوه طراحی شده ۳۶ صفحه ای دارد. او می گوید:«در جزوه ها فوت فن های لازم برای رصد هلال، نکات ریز و مهم در هنگام رصد و آموزش های کلی و لازم، و همچنین مقاله های مهمی از استادان و رکوردداران رصد هلال ماه وجود دارد و افراد می توانند مثل یک خود آموز به خصوص در زمان انجام رصد از آن ها استفاده کنند.»

ستاد استهلال

 
عکس از سایت استهلال

مهم ترین برگزار کننده کلاس های و همایش های آموزش رصد هلال در کشور، کمیته استهلال دفتر رهبری است که از سال ۸۲ و بعد از صدور فتوای آیت الله خامنه ای و اجازه استفاده از ابزارهای نجومی در رصد هلال ماه راه اندازی شده است.

این مرکز که در تمام استان های کشور نمایندگی هایی را زیر نظر دفاتر امامان جمعه دارد و نه تنها هنگام آغاز و پایان ماه رمضان، بلکه در طول تمام ماه های سال با اعزام گروه های رصدی اقدام به رصد هلال می کند.

یکی از فعالیت های عمده این کمیته برگزاری دورهای آموزش رصد هلال ماه است. مثلا ستاد استهلال استان های خراسان در دو سال گذشته به بیش از ۵۰۰ نفر در این استان ها آموزش رصد هلال ماه داده است و از بیش از ۱۰۰ نفر از آن ها در رصد هلال استفاده کرده است.

حجت اسلام علیرضا موحدنژاد، یکی از اعضای کمیته استهلال دفتر رهبری و رئیس مرکز تقویم دانشگاه تهران به زیگ زاگ می گوید: «آموزش رصد هلال سه سال است که در همایش سراسری ائمه جمعه سراسر کشور توسط کمیته استهلال برگزار می شود و در حال حاضر تقریبا تمام ائمه جمعه با نحوه رصد هلال ماه آشنایی دارند. همچنین کمیته استهلال تا کنون در هشت استان پر جمعیت کشور کارگاه های چند روزه رصد هلال ماه را برگزار کرده است.»

او می گوید: «اقبال عمومی و گسترش کلاس ها و دوره های آموزش رصد هلال ماه بیشتر به خاطر اختلاف ها و بحث هایی است که در مورد رصد هلال ماه وجود دارد و این باعث شده روحانیون، طلبه های جوان و خیلی از افراد عادی جامعه به شرکت در کلاس های آموزشی گرایش بیشتری پیدا کنند تا بیشتر از موضوع سر در بیاورند.»

به گفته او در حال حاضر گستردگی کاری که برای رصد هلال ماه در ایران انجام می شود نسبت به کارهای علمی انجام شده در تمام جهان منحصر به فرد است و همین باعث شده که ایرانیان رکوردداران رصد هلال ماه در جهان باشند.

رکورد شکنی

کسب رکورد و زدن رکودهای جدید در کنار دلایل فقهی یکی از مهم ترین علت های گسترس کلاس های آموزش رصد هلال به خصوص در بین منجمان آماتور است.

در واقع رصد هلال ماه چند سالی است در ایران به یک مسابقه تبدیل شده است. سید قاسم رستمی، کارشناس نجوم و کسی که ۱۴ سال است هلال ماه را رصد می کند می گوید: «از ۱۴ پارامتر و رکورد اصلی رصد هلال ماه با چشم مسلح و غیر مسلح که شامل کم سن ترین هلال و مسن ترین هلال و موارد دیگر است ۱۳ رکورد در اختیار ایرانیان است و تنها یک رکورد در اختیار یک منجم آمریکایی است.»

رکورد های رویت هلال ماه در مجله ای تحت عنوان «آسمان و تلسکوپ» که در آمریکا به چاپ می رسد ثبت می شود. افرادی که برای رصد هلال ماه می روند بعد از رویت هلال و تهیه گزارش، در صورتی که یک هلال ویژه را رصد کرده باشند گزارش خود را برای این مجله ارسال و آن ها هم بعد از بررسی در صورت تایید، گزارش و رکورد را ثبت می کنند.

اما زدن رکوردی جدید در رویت هلال ماه کار ساده ای نیست و معمولا بسیاری از منجمان، با وجود آموزش های مختلف باز هم نمی توانند هلال ماه را ببینند و در بسیاری مواقع اشتباه می کنند.

دشواری رصد هلال ماه به خاطر سخت بودن تشخیص جهت آن، قرار گرفتن آن در زمینه نور خورشید و همچنین زمان بسیار کوتاه رویت پذیری آن است که گاه بیش از چند دقیقه نیست.

رستمی که خود چند سال است تلاش می کند رکوردی ثبت کند، می گوید: «یک بار یک گروه آموزش دیده رصد هلال را برای انجام کار عملی به منطقه ای بردم و جهت اشتباه را به آن ها نشان دادم و گفتم به دنبال هلال باشید. بعد از ده دقیقه بیش از ۱۰ نفر اعلام کردند که هلال را دیده اند در صورتی که هلال در جهت مخالف درآسمان بود.»

افراد بعد از اینکه آموزش های لازم را برای رصد هلال ماه دیدند با توجه به هزینه های چندین میلیون تومانی خرید دوربین های دو چشمی و ابزارهای رصدی سعی می کنند با عضویت در یکی از انجمن های رصدی و یا با عضویت داوطلبانه در کمیته های استهلال به خصوص در ماه های قمری حساس مثل رمضان به دنبال هلال ماه در آسمان بگردند.

در این بین، کار با کمیته های استهلال از استقبال بیشتری برخوردار است زیرا این کمیته با هماهنگی با سپاه و ارتش ابزارهای نجومی را به صورت رایگان در اختیار افراد قرار می دهد و همچنین تمام هزینه های افراد را برای سفر به مناطق مختلف و اقامت و رصد در اختیار آن ها قرار می دهد. این حضور داوطلبانه در طی سال های گذشته با رشد چشم گیری روبرو بوده است که بخشی از آن به خاطر گسترش آموزش های لازم در زمینه رصد است.

یکی از اعضای کمیته استهلال دفتر رهبری می گوید: «در سال ۸۴ برای رصد هلال ماه شوال ۳۰۰ داوطلب شرکت کردند که این آمار در سال ۸۵ به بیش از ۵۰۰ نفررسید و امسال هم طبق برنامه قرار است بیش از ۷۰۰ نفر درقالب ۱۵۰ گروه چهار و پنج نفری برای رصد هلال در مناطق خاص مستقر شوند.»